Türk Dünyası’nda Yeni Dönem: Türk Keneşi


Bloklar döneminin başat aktörlerinden SSCB, 1989 yılında çatırdamaya başlayan sistemiyle 1991 yılında dağılmaya uğramış ve birçok yeni devlet birbiri ardına bağımsızlıklarını ilan etmiştir. Baltıklardan, Kafkaslara, Orta Asya’ya kadar uzanan yapılanma süreçleri yeni bir dönemi de bu sayede beraberinde getirmiştir. Uzun yıllar Sovyet hâkimiyetinde kalan bu devletlerden bazıları vardır ki aynı köken, dil, tarih ve geleneklere sahip olsalar dahi birbirleriyle temasları hususunda ciddi sıkıntılar çekmişlerdir.

Her anlamda baskıya maruz kalan bahse konu devletler, SSCB’nin yıkılması ile bölge nüfuzlarını sağlamada ciddi iş birlikleri arayışı içerisine girmişlerdir. Pek tabi bunun için ilk adımları, ‘kuruluş’, ‘derlenme’, ‘toparlanma’ ve ‘yapılanma’; ardından ‘değişme’, ‘gelişme’, ‘modernleşme’ ve ‘dünya ülkeleriyle entegrasyon’ olmuştur. Bölgede sınıflandırma bakımından aynı kategoriye girecek devletlere baktığımıza nitekim çoğunluğu Türk Devletleri oluşturmaktadır.

Bunlardan Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan Orta Asya’da yer alırken; Azerbaycan ise Kafkasya’da varlığını sürdürmektedir. Önlerindeki engelin kalkmasıyla Türk Cumhuriyetlerinde yaşayan Türk toplulukları aralarındaki ortak değerlerin de etkisiyle hem birbirleriyle hem de Türkiye ile kısa sürede iletişime geçmişlerdir.

Türk Keneşi (Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi/ TDİK)’ne Giden Yol ve Zirveler Süreci

Bölgeye yönelik ilk somut adımlar 1991’de bölge ülkelerine Bilal Şimşir başkanlığında, Halil Akıncı ve Kurtuluş Taşkent’in de bulunduğu bir heyet gönderilmesiyle olmuştur. Bu yeni devletlerin tanınmasını tavsiye eden ayrıntılı bir rapordan sonra 1992 yılı itibariyle bu ülkelerde elçilikler açılmıştır. Başlıca hedefler ise boşluğa düşmüş devletlerin kendi ayakları üzerinde durmalarını sağlamak, devlet yapılarının güçlendirilmesinde yardımcı olmak, dünya ile entegre olmalarına katkı sağlamak ve tabiiyetiyle bu devletlerin Türkiye ile ilişkilerini güçlendirmekti.

Böylece yeni temaslar Zirveler Süreci olarak adlandırılan dönemin başlamasında etkili olmuş oldu.  Zirveler sürecinde Türk halkları arasındaki ortak tarih, dil ve kültüre dayanan özel bağlara vurgu yapılmış ve hasret duyulan kardeşlik, dayanışma ve iş birliği ruhuna atıfta bulunulmuştur.

İlk Zirve

Gümrük, serbest ticaret düzeni, telekomünikasyon imkânlarının geliştirilmesi gibi konular dikkate alınarak, Ekim 1992 yılında Türkiye’nin ev sahipliğinde, Azerbaycan (Elçibey), Kazakistan (Nazarbayev), Kırgızistan (Akayev), Özbekistan (Karimov) ve Türkmenistan (Niyazov) Devlet Başkanlarının katılımıyla Ankara’da gerçekleşmiştir.

İkinci Zirve

Ortak kültür mirasının korunması, tanıtılması, öğrenci değişim programları ve üniversitelerarası iş birliği, tarihi İpek Yolu’nun canlandırılması, Aral Denizi sorunu gibi konular dikkate alınarak, Ekim 1994 yılında yine Türkiye’nin ev sahipliğinde, Azerbaycan (H.Aliyev), Kazakistan (Nazarbayev), Kırgızistan ( Akayev), Özbekistan (Karimov) ve Türkmenistan (Niyazov) Devlet Başkanlarının katılımıyla İstanbul’da gerçekleşmiştir.

Üçüncü Zirve

İşadamlarının çalışma koşulları, kültürel-tarihî mirasın yaygınlaştırılmasına yönelik kültür günleri ve şenliklerin düzenlenmesi, üniversitelerarası etkileşimin sağlanmış olması gibi konular dikkate alınarak, Ağustos 1995 yılında bu kez Kırgızistan’ın ev sahipliğinde, Türkiye (Demirel), Azerbaycan (H.Aliyev), Kazakistan (Nazarbayev), Özbekistan (Karimov) ve Türkmenistan (Niyazov) Devlet Başkanlarının katılımıyla Bişkek’de gerçekleşmiştir.

Dördüncü Zirve

Bu zirve altı Türk devletinin devlet başkanlarının birlikte katıldığı son zirve olup, ekonomik kalkınma, bölge ve bölge dışı aktörlerle işbirliği gibi konular dikkate alınarak, Ekim 1996 yılında Özbekistan’ın ev sahipliğinde, Türkiye (Demirel), Azerbaycan (H.Aliyev), Kazakistan (Nazarbayev), Kırgızistan (Akayev) ve Türkmenistan( Niyazov) Devlet Başkanlarının katılımıyla Taşkent’te gerçekleşmiştir. İlaveten bir daimî Sekretarya tesisi kararlaştırılmıştır.

Beşinci Zirve

Orta Asya devletleri tarafından yürütülmekte olan eğitim sisteminin köklü reformu ile ilgili gayretlerin önemi, Sekretarya’nın çalışmaları gibi konular dikkate alınarak, Haziran 1998 yılında Kazakistan’ın ev sahipliğinde, Türkiye (Demirel), Azerbaycan (H.Aliyev), Kırgızistan (Akayev), Özbekistan( Karimov) Devlet Başkanlarının, Türkmenistan’ın ise meclis başkanının katılımıyla Astana’da gerçekleşmiştir. Zirvede Daimî Sekretarya Tüzüğü kabul edilmiştir.

Altıncı Zirve

Petrol ve doğalgaz boru hatlarının güzergâhı ve geliştirilmesi, uyuşturucu ve kaçakçılıkla mücadele, bilgi akışına dayalı ortak bilgi bankası oluşturulması, bilim, kültür, eğitim, bilgi değişimi alanlarındaki ilişkilerin geliştirilmesi gibi konular dikkate alınarak, Nisan 2000 yılında Azerbaycan’ın ev sahipliğinde, Türkiye (Demirel), Kazakistan (Nazarbayev), Kırgızistan (Akayev) Devlet Başkanlarının, Türkmenistan ve Özbekistan’ın ise meclis başkanlarının katılımlarıyla Bakü’de gerçekleşmiştir. Bakü Zirvesi’ne kadar “Türkçe Konuşan Ülkeler” ifadesi bu zirveden itibaren “Türk Dili Konuşan Ülkeler” olarak ifade edilmeye başlanmıştır. Ayrıca Daimî Sekretarya’nın Türkiye’de tesisi kararlaştırılmıştır.

Yedinci Zirve

Büyük İpek Yolu’nun canlandırılması, eğitim alanında daha yakın bir iş birliğinin teşvik edilmesi gibi konular dikkate alınarak, Nisan 2001 yılında Türkiye’nin ev sahipliğinde, Azerbaycan (H.Aliyev), Kazakistan (Nazarbayev), Kırgızistan (Akayev) Türkmenistan (Niyazov) Devlet Başkanlarının, Özbekistan’ın ise meclis başkanının katılımıyla İstanbul’da gerçekleşmiştir. Kazakistan Devlet Başkanı Nursultan Nazarbayev zirveler süreci çerçevesinde Aksakallılar Konseyi kurulmasını, ayrıca Türk Dili Konuşan Ülkeler Parlamenterler Asamblesi kurulmasını önermiştir.

Sekizince Zirve

Türk dili konuşan halklar arasında vize işlemlerinin kolaylaştırılması ve hızlandırılması, Avrasya bölgesinde her türlü örgütlü suçun meydana getirebileceği sınırı aşan tehditlerle ortak mücadelenin önemi, bölgede kalıcı barışın sağlanması gibi konular dikkate alınarak, Kasım 2006 yılında Türkiye’nin ev sahipliğinde, Azerbaycan (Aliyev), Kazakistan (Nazarbayev), Kırgızistan (Bakiyev) Devlet Başkanlarının katılımıyla Antalya’da gerçekleşmiştir. Türkmenistan Ankara Büyükelçisi ile temsil edilmiştir. Özbekistan ise Zirve’ye katılmamıştır.

Dokuzuncu Zirve

Avrasya’da Türk dili konuşan ülkeler arasında iş birliğinin geliştirilmesi ve derinleştirilmesinin önemi, ekonomi ve ticaretin uluslararası ilişkilerdeki rolü, ortak dil, ortak tarih ve ortak kültür birliğine dayanan ortak çıkarlar için işbirliğinin seviyesinin ticari ekonomik, bilim-teknik ve sosyal alanlarda arttırılması gibi konular dikkate alınarak, 2-3 Ekim 2009 yılında Azerbaycan’ın ev sahipliğinde, Türkiye ( A.Gül), Kazakistan (Nazarbayev), Kırgızistan (Bakayev) Devlet Başkanlarının katılımıyla Nahçıvan’da gerçekleşmiştir. Özbekistan’ın katılmadığı Zirve’de Türkmenistan ise Cumhurbaşkanı Yardımcısı düzeyinde temsil edilmiştir. Sözkonusu Zirve sırasında, Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Kurulmasına Dair Nahçıvan Anlaşması Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan tarafından imzalanmıştır. Türkiye, Kazakistan ve Azerbaycan tarafından onaylanan Anlaşma 17 Kasım 2010 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Türkmenistan Anlaşma ’ya taraf olmamıştır.

Onuncu Zirve

Zirveler sürecinin son toplantısı olup, Türk Akademisinin çalışmalarını desteklemek amacıyla üniversiteler arası bir birlik kurulmasını ve bu kapsamda üniversiteler arasında ortak öğretimi de kapsayacak iş birliği modellerini teşviki gibi konular dikkate alınarak, 15-16 Eylül 2010 yılında Türkiye’nin ev sahipliğinde, Azerbaycan (Aliyev), Kazakistan (Nazarbayev), Kırgızistan (Otunbayeva), Türkmenistan (Berdimuhammedov) Devlet başkanları katılımıyla İstanbul’da gerçekleşmiştir. Özbekistan Zirve’de yer almamıştır. Anılan Zirve’yle, Nahçıvan Anlaşması ile kurulması kararlaştırılan ve bünyesinde Devlet Başkanları Konseyi, Dışişleri Bakanları Konseyi, Kıdemli Memurlar Komitesi, Aksakallar Heyeti ve Sekretarya’yı barındıran Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi hayata geçirilmiştir.

Macaristan ve Özbekistan’ın Türk Keneşi’ndeki Konumu

Türk Keneşi Nahçıvan Bildirisi’nin 2. Maddesinde de belirtildiği üzere; karşılıklı güvenin, dostluk ve iyi komşuluğun güçlendirilmesi, bölgede ve dünya genelinde barışın sağlanması, uluslararası terörizm ve ayrılıkçılık, aşırı akımlar, insan kaçakçılığı, yasa dışı uyuşturucu ticareti ile mücadele, Türk halklarının sahip oldukları zengin kültür ve tarihî mirasın yayılması ve tanıtılması ve bunların uluslararası hukuk normlarına uygun şekilde gerçekleştirilmesi gibi konuları kendine amaç edinmiştir.

Geçtiğimiz günlerde “Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmelerin Desteklenmesi” teması ile Bakü ev sahipliğinde gerçekleşen Zirve’ye Kazakistan Kurucu Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sooronbay Ceenbekov, Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Türk Konseyi gözlemci üyesi Macaristan’ın Başbakanı Viktor Orban katıldı. Esasen Macaristan’ın ve Özbekistan’ın kararları bu iş birliğini olumlu yönde etkileyecek önemli gelişmelerdir.

Nitekim Macaristan’ın Avrupa’da yer alması ve bunun oluşturacağı avantajlar, Özbekistan’ın mevcut coğrafi konumu, bölgedeki askeri gücü, önemli turizm kentlerine sahip oluşu ve ekonomik katkısı düşünüldüğünde ilerleyen dönemlerde bunun faydası hem bölgesel hem küresel boyutlarda seyir edecektir. Bu durum Moskova’nın hoşuna pek tabi gitmeyecektir. Şu günlerde Kafkasya bölgesindeki istikrarsızlıkların artması ve Moskova’nın bu durumdan duyduğu endişe bölge hakimiyetinin kaybedilmesi ihtimallerini açığa çıkarmaktadır. Fakat Moskova aynı endişeyi Orta Asya’da duymayı asla istemeyecektir.

Bölge ülkeleri ciddi doğal kaynaklara sahip, İpek Yolu’nun canlandırılmasına yarayacak ray sistemlerini bünyesinde barındıran, ki Çin faktörü düşünüldüğünde son derece önemli, ülkeleri kapsar. Bur durum da Moskova’nın aleyhine olur. Bu sebeple Keneş’in etkinliğinin artması ve güçlenmesine yönelik her adımı uzaktan uzağa takip etmektedir. Olası bir müdahaleyi ise Gürcistan’dakinin aksine siyasi elitler üzerinden gerçekleştirmesi muhtemeldir.

Diğer yandan Orta Asya’nın güçlü isimlerinden Nursultan Nazarbayev Türk halklarının birlikteliği üzerine çok fazla düşmüş, önemli adımların atılmasını sağlamıştır. Bu anlamda Rusya ile de iyi ilişkiler yürüterek denge aktörü rolünü üstlenmiştir. Türk Keneşi’nin nihayete kavuştuğu Nahçıvan Zirvesi’nin 10. yılında yapılan Zirve’nin Bakü’de gerçekleşmesi ve zamanlaması açısından önemli bir operasyon halinde olan Türkiye için önem teşkil etmekteydi.

Bu zirve ve ardından gelen zirve bildirisindeki atıflar ile Türkiye sahadaki yalnızlığını başta Azerbaycan olmak üzeri üye diğer ülkelerin desteğiyle hafifletmiştir. Sonuç itibarıyla gerek bölge halkları gerekse Türkiye açısından 1992 yılından bu yana devam eden önemli birliktelik, en temelde manevi bir birliktelik ve özlemin oluşumunu temsil eder. Her ne kadar Türkmenistan tarafsızlık anlaşması gereği bu tarz oluşumlardan kendini geri planda tutsa da bir gün onun için ayrılan bayrak boşluğunu doldurması beklenmektedir.

Gamze KOLİVAR

KAYNAKLAR
  • Karaağaçlı, Abbas, ‘Orta Doğu’dan Orta Asya’ya Farklı Bir Bakış’, Yeniyüzyıl Yayınları, İstanbul,2003 s.711-723.
  • https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/43431
  • http://orasam.manas.edu.kg/books/25%20Yil%20.%20Matbaa%20icin.pdf
  • https://www.turkkon.org/assets/pdf/temel_belgeler/Nahcivan_Anlasmasi_Turkce_20140417_193951.pdf
  • https://www.turkkon.org/assets/dokuman/JanyOrdo.pdf
  • https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/386789
  • http://www.turkiyatjournal.com/Makaleler/2103858154_14-%20Osman%20MERT%20TAMAM.pdf
  • http://soyledik.com/tr/makale/7574/turk-dilli-ulkeler-isbirligi-gunu–prof-dr-aygun-attar.html
  • https://www.inform.kz/en/sooronbay-jeenbekov-darkhan-kydyrali-meet-in-bishkek_a3573558
  • http://twesco.org/tr/2019/05/20/353/
  • https://www.turksoy.org/tr/news/2019/10/16/turk-konseyi-7-zirvesi
  • https://turkpa.org/tr/content/haberler/turkpa_haberleri/2321_trk_kenei_yedinci_zirvesi_bakde_gerekleti
  • https://turkkon.org/tr/isbirligi-alanlari/diaspora_5
  • https://www.aa.com.tr/tr/dunya/turk-konseyi-diaspora-temas-grubu-5-toplantisi-bakude-yapildi/1387277
  • https://www.turkkon.org/tr/zirveler
  • https://www.aa.com.tr/tr/dunya/nahcivan-anlasmasi-10-yilinda-tarihi-donemecte/1600917
  • https://www.aa.com.tr/tr/politika/disisleri-bakani-mevlut-cavusoglu-ozbekistan-turk-kenesine-katilma-karari-aldi/1580050
  • https://www.cnnturk.com/turkiye/turk-dunyasinin-stratejik-cati-kurulusu-turk-kenesi
  • https://tr.trend.az/world/turkey/3132997.html
  • http://www.mfa.gov.tr/turk-konseyi.tr.mfa
Previous Rusya'nın Kafkasya’daki Askeri Varlığı
Next Geçmişten Bugüne: PKK-ASALA İlişkileri

No Comment

Leave a reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir